Màn hình đột ngột nháy sáng. Những dòng mã lệnh chạy lướt qua. Đó là một đêm trực căng thẳng như bao đêm khác, khi anh và đội ngũ đang vật lộn bóc gỡ một phần mềm độc hại cứng đầu bám rễ vào máy chủ. Trong lúc đang tra soát từng ngóc ngách của hệ thống, một hiện tượng kỳ lạ xảy ra: con trỏ chuột trên màn hình bắt đầu tự động di chuyển.

Không phải lỗi hệ thống. Có ai đó ở đầu bên kia cũng đang nhìn vào chính màn hình này. Một khoảng lặng sởn gai ốc chạy dọc sống lưng. Đó là khoảnh khắc anh nhận ra, không gian mạng không hề "ảo". Đằng sau những dòng code lạnh lẽo là một con người thực sự, đang đứng ở đầu chiến tuyến bên kia, nhìn thẳng vào anh và sẵn sàng nhấn chìm mọi thứ.

“Người bảo vệ thì luôn ở ngoài ánh sáng, còn tin tặc thì luôn trong bóng tối. Mình làm gì người ta cũng nhìn thấy hết”, anh Trần Minh Quảng, Giám đốc Trung tâm Phân tích và Chia sẻ nguy cơ An ninh mạng, nhân vật chính của câu chuyện hom nay, chia sẻ.

“Người phá nhà” và cảm giác bé lại

Trần Minh Quảng của những năm đầu đại học Bách Khoa có một niềm tin rất giản dị: học công nghệ thông tin là để viết phần mềm, giống như thần tượng Bill Gates. Anh muốn trở thành một "người xây nhà" thiết kế nên những hệ điều hành, những ứng dụng có thể thay đổi cách mọi người làm việc.

Nhưng cơ duyên thực tập lại đưa anh đến một thế giới hoàn toàn ngược lại. Anh bắt đầu với việc dịch ngược phần mềm độc hại. Thay vì xây nhà, anh được giao một ngôi nhà đã xây sẵn, cửa đóng kín bưng, và nhiệm vụ của anh là tháo dỡ từng viên gạch để tìm hiểu xem kẻ xấu đã giấu công thức gì bên trong.

"Nó giống như xem phim trinh thám vậy," anh nhớ lại. Có những đêm, anh thức trắng, mắt dán vào màn hình đến khi không thể gượng được nữa, chỉ để giải một bài toán nhỏ trong chuỗi logic của mã độc.

Nhưng điều kỳ lạ nhất trong hành trình của Quảng không nằm ở việc anh phá giải được bao nhiêu phần mềm. Nó nằm ở một nghịch lý mà anh nhận ra sau hơn một thập kỷ trong nghề: Càng giỏi, càng thấy mình nhỏ bé. Khi còn là sinh viên, người ta dễ tự tin. Nhưng khi đã đứng ở vị trí Giám đốc, nhìn thấy những cuộc tấn công mạng tinh vi ở tầm vóc quốc gia, anh nhận ra kiến thức là một chân trời không bao giờ có điểm dừng. Nếu hôm nay anh chỉ tốt bằng ngày hôm qua, nghĩa là anh đã lùi lại phía sau.

Từ thám tử đến lính cứu hỏa

Sự trưởng thành của một chuyên gia an ninh mạng thường được đánh dấu bằng việc họ thôi không làm "thám tử" để chuyển sang làm "lính cứu hỏa".

Giai đoạn đầu, Quảng say sưa với việc truy tìm dấu vết. Anh muốn biết lửa bắt nguồn từ đâu, ai là người châm lửa. Đó là niềm kiêu hãnh của một người giải đố xuất sắc. Nhưng rồi những trận chiến khốc liệt nhất đã thay đổi anh. Anh nhớ lại chiến dịch ứng cứu một hạ tầng trọng yếu năm 2017.

Hơn một tháng trời, đội ngũ Viettel gần như chuyển hẳn hộ khẩu vào phòng máy chủ. Không có khái niệm ngày hay đêm. Cứ mệt là ngả lưng vào một góc tường chợp mắt, hai tiếng sau lại bật dậy gõ phím. Căn phòng máy chủ duy trì ở mức 13 độ C để đảm bảo an toàn cho thiết bị. Họ mặc áo sơ mi mỏng, run lên cầm cập, phải khoác những chiếc chăn mượn tạm từ máy bay để tiếp tục làm việc. Trong khoảnh khắc ấy, không ai quan tâm thủ phạm là ai nữa. Ưu tiên số một và duy nhất: Phải dập tắt đám cháy. Phải cứu được hệ thống.

Có lần, gia đình anh đã đặt xong vé máy bay, phòng khách sạn cho một kỳ nghỉ dài ngày. Sát giờ khởi hành, một hệ thống trọng yếu báo động đỏ. Không mất quá một phút suy nghĩ, anh quyết định "quay xe". Giống như một bác sĩ đang ăn dở bữa cơm thấy bệnh nhân đang nguy kịch, anh hiểu rằng nếu mình chậm một phút, dữ liệu của hàng triệu người có thể bị phơi bày.

Lằn ranh đạo đức và chuyến đò đến Oxford

Ngành an ninh mạng là một vùng đất đặc biệt, nơi ranh giới giữa người hùng và tội phạm đôi khi chỉ cách nhau một dòng lệnh. Với những kỹ năng Quảng sở hữu, anh hoàn toàn có thể chọn một con đường nhàn hạ hơn và giàu có hơn rất nhiều ở "bên kia chiến tuyến", hoặc đơn giản là nhận lời mời từ các tập đoàn nước ngoài với mức đãi ngộ khổng lồ.

Nhưng anh chọn ở lại Viettel. Lý do không phải vì những lời hứa hẹn sáo rỗng, mà vì ở đây luôn có "những việc khó". Việc khó buộc anh phải tiến lên. Và quan trọng hơn, nó mang lại một sứ mệnh. Khi chiến đấu bảo vệ hệ thống không chỉ là bảo vệ một cái máy tính, mà là giữ vững chủ quyền số của đất nước, ngăn chặn những cuộc điện thoại lừa đảo cướp đi tài sản cả đời của những người nông dân ở quê, vì vậy cuộc chiến đó đã trở thành lẽ sống.

Giờ đây, chàng "lính cứu hỏa" ấy đang chuẩn bị hành trang đến Đại học Oxford danh giá qua chương trình học bổng của Tập đoàn. Anh chọn Oxford không phải để có một cái mác đẹp. Anh đến đó để mang hệ thống luận điểm toàn cầu về giải quyết những bài toán mà Viettel đang đối mặt, để chuẩn bị cho hành trình Go Global sắp tới.

Màn hình lại nhấp nháy. Không gian mạng vẫn tĩnh lặng mà đầy bão tố. Nhưng bây giờ, mỗi khi nhìn vào những con trỏ chuột, những dòng log dữ liệu, Quảng không chỉ thấy mã độc hay những hacker vô danh. Anh thấy một đường biên giới vô hình mà anh và đồng đội đang khoác trên mình trọng trách canh giữ. Bởi người ta không chỉ xây nên những bức tường thành bằng gạch đá, mà còn bằng những dòng code không bao giờ ngủ.

Toàn bộ cuộc trò chuyện với Trần Minh Quảng có trong tập mới nhất của Viettel Vibes.